«Δεν μπορώ να αναπνεύσω βαθιά.»
Αυτή είναι μια πρόταση που ακούω συχνά. Δεν έχει φύλο, ηλικία ή επαγγελματική ιδιότητα είναι το σώμα που είναι σφιγμένο, κλειστό, θωρακισμένο. Σαν να ζούμε μέσα σε μια πανοπλία.
Και όταν ρωτάω: «Πότε ήταν η τελευταία φορά που αναπνεύσατε βαθιά, με όλο το στήθος, με όλη την κοιλιά;», με κοιτάζουν με απορία.
«Δεν θυμάμαι,» λένε. «Δεν ξέρω.»
Αυτό το άρθρο είναι για όσους δεν αναπνέουν ελεύθερα και βαθιά. Για όσους νιώθουν πως κουβαλάνε το βάρος του κόσμου. Για αυτούς που δεν μπορούν να πουν «όχι» και για συναισθήματα που έχουν κλειδωθεί πριν καιρό
Και για να μιλήσουμε γι’ αυτό, θα χρησιμοποιήσουμε ένα παραμύθι: την ιστορία της Ραπουνζέλ ερμηνεύοντας την υπό το πρίσμα της σωματικής ψυχοθεραπείας.
Θυμάστε την ιστορία; Η Ραπουνζέλ είναι κλεισμένη σε έναν ψηλό πύργο χωρίς πόρτα, χωρίς σκάλες. Η μάγισσα που την κρατάει εκεί της λέει ότι το κάνει για το καλό της – για να την προστατέψει από τον επικίνδυνο κόσμο έξω.
Και η Ραπουνζέλ μένει εκεί. Μόνη. Προστατευμένη. Φυλακισμένη.
Αυτός ο πύργος δεν είναι μεταφορά. Είναι ακριβώς αυτό που κάνει το σώμα όταν βιώνει τραύμα.
Στη σωματική ψυχοθεραπεία, υπάρχει μια έννοια που την ονομάζουμε θωράκιση (armoring). Πρώτος που την περιέγραψε ήταν ο Wilhelm Reich, ένας από τους πρώτους ψυχαναλυτές που κατάλαβε ότι το σώμα «κρατάει» τα συναισθήματα.
Η θωράκιση είναι ο τρόπος που το σώμα αποκτά προστασία από υπερβολικό πόνο. Όταν ένα παιδί βιώνει κάτι τραυματικό – συναισθηματική εγκατάλειψη, κακοποίηση, έλλειψη ασφάλειας – το σώμα δεν μπορεί να το αντέξει. Και τότε κάνει κάτι απίστευτα σοφό: «παγώνει» τον πόνο μέσα του.
Πώς; Σφίγγοντας τους μύες, περιορίζοντας την αναπνοή, δημιουργώντας μια “πανοπλία” γύρω από την ψυχή.
Οι Επτά Ζώνες Θωράκισης
Ο Reich μίλησε για επτά κύριες ζώνες θωράκισης στο σώμα, από πάνω προς τα κάτω:
Οφθαλμική Σφιγμένα μάτια που δεν κλαίνε. Μάτια που «δεν βλέπουν», δυσκολία στο βλέμμα – αποφεύγουν την οπτική επαφή, διαφεύγουν από το παρόν.
Στοματική Σφιγμένο σαγόνι. Καταπιωμένα λόγια. Στόμα που δεν «δαγκώνει», δεν εκφράζει θυμό, δεν βγάζει ήχο.
Αυχενική Σφιγμένος λαιμός που κόβει τη φωνή. Η φωνή που «μένει στο λαιμό» – δεν μπορεί να βγει, δεν μπορεί να ουρλιάξει, να κλάψει, να εκφραστεί.
Θωρακική Ρηχή αναπνοή. Κλειδωμένη καρδιά. Ένα στήθος που δεν «ανοίγει», που δεν αφήνει το συναίσθημα να περάσει.
Διαφραγματική Μπλοκαρισμένο διάφραγμα που κόβει τη σύνδεση ανάμεσα στο πάνω και το κάτω μέρος του σώματος. Κόβει τη σύνδεση του συναισθήματος (στήθος) με την ενστικτώδη ζωή (κοιλιά-λεκάνη).
Κοιλιακή Σφιγμένη κοιλιά που δεν επιτρέπει την τρωτότητα. Κοιλιά που δεν χαλαρώνει.
Πυελική Σφιγμένη λεκάνη που κόβει τη ζωτικότητα, τη σεξουαλικότητα, τη χαρά, την ενέργεια της ζωής.
Ο Πύργος ως Προστασία
Αυτές οι ζώνες δεν είναι «λάθος». Δεν είναι αδυναμία.
Είναι επιβίωση.
Όταν ένα παιδί ζει σε περιβάλλον που δεν του προσφέρει ασφάλεια – συναισθηματική ή σωματική – το σώμα κάνει αυτό που ξέρει: χτίζει τον πύργο.
Το παιδί που δεν μπορεί να κλάψει γιατί «τα μεγάλα κορίτσια δεν κλαίνε» θα σφίξει το στήθος του και θα μπλοκάρει την αναπνοή.
Ένα παιδί που δεν μπορεί να εκφράσει θυμό γιατί «δεν μιλάμε έτσι στους γονείς» θα σφίξει το σαγόνι και θα καταπιεί τα λόγια.
΄Το παιδί που δεν νιώθει ασφαλές να δείξει τη χαρά του, την ενέργειά του, τη ζωντάνια του – γιατί αυτό «ενοχλούσε» – θα σφίξει τη λεκάνη του και θα «παγώσει» την ενέργειά του.
Και αυτό σώζει το παιδί. Το προστατεύει από ένα πόνο που δεν μπορεί να αντέξει.
Αλλά το πρόβλημα είναι ότι το σώμα θυμάται. Θυμάται τον παλιό κίνδυνο. Και συνεχίζει να μας προστατεύει από κάτι που ίσως να μην υπάρχει πια.
Τι συμβολίζουν τα μαλλιά της Ραπουνζελ;
Στο παραμύθι, τα μαλλιά της Ραπουνζέλ είναι η μόνη σύνδεση με τον κόσμο. Η μόνη σχέση. Και πώς λειτουργεί;
Η “μητέρα” της φωνάζει από κάτω: «Ραπουνζέλ, Ραπουνζέλ, ρίξε τα μαλλιά σου!»
Εκείνη τα ρίχνει.
Και “η μητέρα” σκαρφαλώνει.
Κάθε φορά που το κάνει, την τραβάει. Και πονάει.
Αλλά τι άλλο μπορεί να κάνει; Αν δεν ρίξει τα μαλλιά της, θα μείνει μόνη.
Όταν ζούμε μέσα σε έναν πύργο θωράκισης, ο τρόπος που υπάρχει η σύνδεση με τους άλλους είναι διαστρεβλωμένος. Δεν μπορούμε να δείξουμε τον αληθινό μας εαυτό – γιατί αυτός είναι κλεισμένος στον πύργο. Και έτσι, ρίχνουμε τα «μαλλιά» μας.
Τι σημαίνει αυτό;
Δίνουμε κομμάτια του εαυτού μας για να έρθουν οι άλλοι κοντά:
Υπερπροσαρμόζουμε. Γινόμαστε αυτό που νομίζουμε ότι θέλουν.
Σβήνουμε τις ανάγκες μας. «Δεν πειράζει, εγώ δεν χρειάζομαι τίποτα.»
Καταπίνουμε τα όρια μας. Αφήνουμε τους άλλους να τα παραβιάζουν, επειδή υπάρχει ο φόβος ότι αν πούμε «όχι», θα φύγουν.
Και κάθε φορά, πονάμε.
Αυτό είναι που στην ψυχολογία ονομάζουμε συνεξάρτηση (codependency): δεν ξέρω πού τελειώνω εγώ και πού αρχίζει ο άλλος. Η ταυτότητά μου είναι ταυτόσημη με τις ανάγκες και τα συναισθήματα του άλλου.
Υπάρχει κι άλλο κάτι στο παραμύθι που με συγκινεί βαθιά.
Η Ραπουνζέλ τραγουδάει. Έχει μια πανέμορφη φωνή.
Αλλά πότε τραγουδάει;
Μόνο όταν είναι μόνη.
Η φωνή της υπάρχει – αλλά δεν την ακούει κανείς.
Στη σωματική ψυχοθεραπεία, μιλάμε για τη θωράκιση του λαιμού – μια χρόνια σύσπαση στο λαιμό που κυριολεκτικά «κόβει» τη φωνή.
Αυτή η θωράκιση συνήθως είναι αποτέλεσμα από εμπειρίες όπου η έκφραση της φωνής δεν ήταν ασφαλής:
- «Σώπα!»
- «Δεν μιλάς έτσι!»
- «Κανείς δεν θέλει να σε ακούσει.»
- «Μην κλαις.»
- «Μη φωνάζεις.»
Και το παιδί μαθαίνει: Η φωνή μου είναι επικίνδυνη. Πρέπει να την κρατήσω μέσα.
Και το σώμα το κάνει – κυριολεκτικά. Σφίγγει το λαιμό. Μπλοκάρει την ανάσα που θα έφερνε τη φωνή.
Τι Δεν Μπορούμε να Πούμε;
Η φωνή που λείπει είναι συνήθως η φωνή που λέει:
- «Όχι.»
- «Πονάω.»
- «Θυμώνω.»
- «Θέλω.»
- «Δεν θέλω.»
- «Φύγε.»
- «Έλα πιο κοντά.»
Αυτά τα λόγια «κόπηκαν» κάπου στο λαιμό. Και μένουν εκεί, σαν έναν κόμπο που δεν έχει τέλος.
Κόβοντας τα Μαλλιά – Η Σωματική Απελευθέρωση
Και τώρα, το ωραίο κομμάτι του παραμυθιού.
Η Ραπουνζέλ δεν είναι ελεύθερη μόνο επειδή την σώζει ο πρίγκιπας. Αυτή είναι η επιφανειακή ανάγνωση.
Η Ραπουνζέλ ελευθερώνεται όταν κόβει τα μαλλιά της.
Όταν αφήνει πίσω αυτόν τον τρόπο σύνδεσης που πονάει. Όταν λέει: «Όχι άλλο. Δεν θα δίνω πια κομμάτια του εαυτού μου για να με αγαπήσετε.»
Και ξέρετε τι συμβαίνει όταν κόβει τα μαλλιά της; Πέφτει από τον πύργο. Μπαίνει στην έρημο. Δεν ξέρει που βρίσκεται. Αντιμετωπίζει δοκιμασίες
Δεν είναι εύκολο να βγεις από τον πύργο. Δεν είναι όμορφο. Είναι τρομακτικό.
Αλλά είναι ελευθερία.
Συμπερασματικά , η Ραπουνζέλ δεν ήταν αδύναμη επειδή ήταν στον πύργο.
Ήταν σοφό το σώμα της που την προστάτευσε όταν το είχε ανάγκη.
Αλλά ήρθε η στιγμή να βγει. Έχει την ευκαιρία να κόψει τα μαλλιά. Να βρει τη φωνή της. Να περπατήσει στον κόσμο – ακόμα κι αν ήταν τρομακτικό, ακόμα κι αν ήταν δύσκολο.
Κι εσύ;
Ποιος είναι ο πύργος που σε προστατεύει – και ταυτόχρονα σε κρατάει φυλακισμένο;
Ποια είναι τα «μαλλιά» που δίνεις για να σε αγαπήσουν – και σε πονάνε κάθε φορά;