Δύο oπτικές για την ίδια Αλήθεια
Αρχικά, ο Wilhelm Reich αποτελεί έναν από τους πιο τολμηρούς και αμφιλεγόμενους ψυχαναλυτές του 20ού αιώνα. Συγκεκριμένα, ανακάλυψε κάτι που τα παραμύθια φαίνεται να γνώριζαν χιλιετίες πριν: ότι ο ανθρώπινος πόνος δεν ζει μόνο στο μυαλό, αλλά και μέσα στο σώμα. Έτσι, εκδηλώνεται στους σφιγμένους ώμους, στη σκληρή γνάθο και στο στήθος που δεν αφήνει τον αέρα να μπει βαθιά. Με άλλα λόγια, ζει σε αυτό που ο Reich ονόμασε «θωράκιση», δηλαδή την αόρατη πανοπλία που δημιουργεί η ψυχή, προκειμένου να αντεπεξέλθει σε ό,τι δεν μπορεί να αντέξει.
Η Πεντάμορφη και το Τέρας είναι η οπτικοποίηση αυτής ακριβώς της θεωρίας. Κάθε σύμβολο, κάθε χαρακτήρας, κάθε σκηνή είναι η σωματική ψυχοθεραπεία του Reich γραμμένη σε γλώσσα παραμυθιού. Το κάστρο είναι η θωράκιση. Το Τέρας είναι ο θωρακισμένος άνθρωπος. Η λύση της κατάρας είναι η αποθωράκιση. Και η Μπελ η επανορθωτική εμπειρία που κάνει δυνατή την επιστροφή στο σώμα.
1.1 Τι είναι η Θωράκιση
Για αρχή, ο Reich παρατήρησε ότι οι ασθενείς του δεν άλλαζαν μόνο με τα λόγια. Όμως, ανεξάρτητα από πόσο βαθιά ανέλυαν τις ιδέες και τα συναισθήματά τους, το σώμα παρέμενε άκαμπτο, κλειστό, ανεπηρέαστο. Κάτι κρατούσε τον πόνο κλειδωμένο στο σώμα του και αυτό δεν ήταν μόνο ψυχολογικό. Ήταν μυϊκό.
Αυτή η ανακάλυψη τον οδήγησε στη θεωρία της χαρακτηρολογίας. Η θωράκιση είναι ο τρόπος που το σώμα αντιδρά σε έναν πόνο που δεν μπορεί να επεξεργαστεί , σφίγγεται, σκληραίνει, παγώνει. Δεν είναι συνειδητή επιλογή. Είναι αυτόματο αντανακλαστικό επιβίωσης.
«Η θωράκιση δεν είναι πρόβλημα είναι λύση που κάποτε λειτούργησε. Το πρόβλημα είναι όταν η λύση παραμένει αφότου ο κίνδυνος έχει περάσει.»
1.2 Οι επτά ζώνες της Θωράκισης
Ο Reich περιέγραψε επτά ζώνες θωράκισης στο σώμα “επτά περιοχές” που σφίγγουν όταν ο άνθρωπος δεν είναι ελεύθερος να αισθανθεί και να εκφραστεί. Από πάνω προς τα κάτω:
H Οφθαλμική Ζώνη δηλαδή τα μάτια,το μέτωπο και το τριχωτό. Εκεί κατοικεί η ανεπίτρεπτη έκφραση, το κλάμα που δεν βγαίνει, το βλέμμα που αποφεύγει. Στοματική ζώνη δηλαδή χείλη, στόμα, φάρυγγας. Εκεί κρατάμε τα λόγια που δεν ειπώθηκαν, τις κραυγές που κατάπιαμε . Η αυχενική ζώνη λαιμός, γλώσσα, υποαυχενικοί μύες. Με πιο απλά λόγια ο ανέκφραστος θυμός.
Η θωρακική ζώνη το στήθος, οι ώμοι, τα χέρια. Εκεί υπάρχει η θλίψη, η αγάπη που δεν εκφράσαμε και η αγκαλιά που δεν λάβαμε ή δεν δώσαμε . Η διαφραγματική ζώνη, το διάφραγμα που χωρίζει «πάνω» από «κάτω», λογική από ένστικτο, σκέψη από σώμα. Η κοιλιακή ζώνη, κοιλιά, μέση. Εκεί κατοικεί ο φόβος, η αγωνία, η ανάγκη για έλεγχο. Η πυελική ζώνη λεκάνη, γεννητικά όργανα. Εκεί κατοικεί η σεξουαλική ζωτικότητα, η αρχέγονη ανάγκη για επαφή.
1.3 Η Οργονική Ενέργεια — Η Ζωή που Ρέει
Για τον Reich, πίσω από κάθε θωράκιση είναι κρυμμένο κάτι που ήθελε να ρέει, αλλά εμποδίστηκε. Το ονόμασε οργονική ενέργεια, τη βιολογική, σωματική ζωτικότητα που χαρακτηρίζει τον ζωντανό οργανισμό. ‘Οταν όμως ρέει ελεύθερα, ο άνθρωπος αισθάνεται ταυτόχρονα παρόν, ζωντανός, συνδεδεμένος.
Αντιθέτως, όταν κάτι ανακόπτει τη φυσική του ροή, παγώνει, μουδιάζει και νιώθει αποσύνδεση.
Για τον Reich, η θεραπεία δεν ήταν να βρούμε την αλλαγή, αλλά να αφήσουμε τη ζωτικότητα να κυλήσει ξανά ελεύθερα.. Μέσα από την αναπνοή, την κίνηση, τον ήχο, την επαφή. Μέσα από το σώμα.
2.1 Η Κατάρα — Η Στιγμή της Θωράκισης
Η κατάρα που πέφτει στον πρίγκιπα δεν είναι εξωτερικό γεγονός, είναι η σωματική ψυχολογία σε αφηγηματική μορφή. Ο πρίγκιπας αρνείται να νιώσει, αρνείται να δει, να δεχτεί, να αφεθεί. Και αυτή η άρνηση κάνει εγγραφή στο σώμα του. Ο πρίγκιπας είναι κυριολεκτικά άκαμπτος.
Αυτή είναι η θωράκιση στην πιο αρχέγονη μορφή της: ένα σώμα που νιώθει σφίξιμο γύρω από τον πόνο της απόρριψης, που χτίζει αλαζονεία πάνω σε ανεκπλήρωτες ανάγκες και που δεν αντέχει την ευαλωτότητα. Στην μορφή του Τέρατος είναι η θωράκιση ορατή, αυτό που συνήθως είναι αόρατο, εδώ παίρνει μορφή.
«Η θωράκιση δεν είναι απόφαση. Είναι αυτό που μένει μετά από έναν πόνο που δεν είχαμε τα εργαλεία για να γίνει η επεξεργασία.
Ωστόσο, ο πρίγκιπας δεν επέλεξε να γίνει Τέρας όπως δεν επιλέγουμε εμείς τους σφιγμένους ώμους μας.»
2.2 Το Κάστρο — Η Θωράκιση ως Δομή
Το κάστρο δεν είναι απλώς το σπίτι του Τέρατος, είναι η αρχιτεκτονική της θωράκισής του. Κάθε στοιχείο του αντιστοιχεί σε ένα σωματικό χαρακτηριστικό:
Τα τείχη είναι οι σφιγμένοι μύες και κρατούν έξω ό,τι απειλεί. Η απομόνωση είναι η αποσύνδεση, εκεί το σώμα δεν είναι ελεύθερο να νιώσει μέσα ούτε χαρά ούτε πόνο. Το σκοτάδι είναι η μειωμένη αισθητηριακή ζωτικότητα, ο άνθρωπος που έχει μάθει να μην αισθάνεται βαθιά. Η παγωνιά είναι η χρόνια μυϊκή σύσπαση, ο τόνος που δεν μαλακώνει.
Kαι στο κέντρο του κάστρου στη Δυτική Πτέρυγα το τριαντάφυλλο υπό γυάλα. Ο πυρήνας της οργονικής ενέργειας που δεν έσβησε ποτέ εντελώς, όμως είχε τόσο ερμητική προστασία που κανείς δεν μπορεί να το αγγίξει.
«Ο θωρακισμένος άνθρωπος δεν έχει χάσει τη ζωτικότητά του. Την έχει κλειδώσει. Το κάστρο είναι και φυλακή και καταφύγιο ταυτόχρονα.»
2.3 Η Δυτική Πτέρυγα — Το Ασυνείδητο Σώμα
Η Δυτική Πτέρυγα είναι αυτό που ο Reich ονόμασε «χαρακτηρολογική πανοπλία»: το βαθύτερο στρώμα της θωράκισης, ένα στρώμα που παραμένει άγνωστο ακόμη και στον ίδιο τον άνθρωπο. Η Μπελ που μπαίνει στη Δυτική Πτέρυγα κάνει αυτό που κάνει η σωματική ψυχοθεραπεία στη βαθύτερη στιγμή της: πλησιάζει αυτό που απαγορεύεται να αγγίξει κανείς. Δεν το αναλύει, το κοιτάζει. Αυτή η επαφή, αυτό το «βλέμμα που δεν κρίνει», είναι η πρώτη κίνηση αποθωράκισης.Η έντονη αντίδραση του Τέρατος, η έκρηξη όταν την ανακαλύπτει εκεί είναι η κλασσική σωματική αντίδραση όταν η θωράκιση νιώθει απειλή: αντίσταση, οργή, ένταση. Με αποτέλεσμα, το σώμα να αμύνεται, επειδή εκεί μέσα ζει κάτι που αν βγει θα αλλάξει τα πάντα.
2.4 Η Αναπνοή — Η Πιο Αόρατη Θωράκιση
Τέλος, ο Reich έδινε ιδιαίτερη σημασία στην αναπνοή, γιατί η αναπνοή είναι το πρώτο πράγμα που αλλάζει όταν αποκτούμε θωράκιση και το τελευταίο που επανέρχεται όταν αποβάλλουμε τη θωράκισή μας.
Προσέξτε την αναπνοή του Τέρατος σε κάθε σκηνή (βαριά, ρηχή, σπασμωδική.) Αντίθετα, η Μπελ αναπνέει ( η αναπνοή της είναι ο δείκτης της σωματικής της ελευθερίας.) Και στο βραδινό σταδιακά, καθώς η επαφή τους είναι εγγύτερη ( η αναπνοή του Τέρατος αλλάζει. Βαθαίνει Πιο αργή. Το σώμα αρχίζει ανακαλεί στην μνήμη)
«Ο Reich έλεγε ότι η πλήρης αναπνοή είναι αδύνατη όταν υπάρχει θωράκιση. Κάθε φορά που το Τέρας αναπνέει βαθύτερα είναι και ένα μικρό λύσιμο.»